*കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം – പതിനെട്ടാം ദിവസം*

മഹാഭാരത യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായം. ചോരയും കണ്ണീരും വീണുകിതയ്ക്കുന്ന കുരുക്ഷേത്രഭൂമിയിലെ പതിനെട്ടാം നാൾ. ഒരു വശത്ത് സർവ്വതും നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും കീഴടങ്ങാൻ തയ്യാറാവാത്ത  കൗരവനാഥൻ ദുര്യോധനൻ; മറുവശത്ത് വിജയത്തിന്റെ പടിവാതിൽക്കൽ എത്തിനിൽക്കുമ്പോഴും ഉള്ളിൽ വല്ലാത്തൊരു ശൂന്യത അനുഭവിക്കുന്ന പാണ്ഡവർ.

പുലരി വെളിച്ചം കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് അരിച്ചെത്തുമ്പോൾ അവിടെ പതിവ് ശംഖനാദങ്ങളോ യുദ്ധഭേരീനാദങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. വായുവിൽ മരണത്തിന്റെ കനത്ത ഗന്ധം മാത്രം ബാക്കിയായിരുന്നു. പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണിപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനറങ്ങിയ കൗരവപക്ഷത്ത് ഇനി വിരലിലെണ്ണക്കാവുന്നവർ മാത്രം. ഭീഷ്മരും ദ്രോണരും കർണ്ണനും വീണു കഴിഞ്ഞു. ഒടുവിൽ, മദ്രരാജാവായ ശല്യരെ തന്റെ സൈന്യാധിപനായി ദുര്യോധനൻ അഭിഷേകം ചെയ്തു.

ശല്യന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ യുദ്ധം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ അശ്വത്ഥാമാവ് ഭീമസേനനെ നേരിട്ടു.ഇരുവരും അതിശക്തമായി അമ്പെയ്ത്ത് നടത്തി. ദ്രോണന്റെ മകനായ അശ്വത്ഥാമാവ് അസാമാന്യനായ ധനുർധരനായിരുന്നു. കുറച്ചുസമയം ഭീമനെ പ്രതിരോധത്തിലാക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഭീമൻ പിന്തിരിഞ്ഞില്ല. പോര് വ്യക്തമായ വിജയിയില്ലാതെ മറ്റ് യോദ്ധാക്കളുടെ ഇടപെടലോടെ അവസാനിച്ചു.

ശല്യൻ അന്ന് അതിശക്തമായി പോരാടി.അവന്റെ അമ്പുകൾ പാണ്ഡവസേനയിൽ മരണവർഷം പെയ്യിച്ചു. നിരവധി പാഞ്ചാലവീരന്മാർ വീണു. അവന്റെ രഥം യുദ്ധഭൂമിയിലൂടെ പാഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു നിമിഷത്തേക്ക് ഭീഷ്മന്റെയും ദ്രോണന്റെയും കാലം തിരിച്ചുവന്നതുപോലെ തോന്നി.

അത് കണ്ട കൃഷ്ണൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞു:

“ഇന്ന് ശല്യനെ കൊല്ലേണ്ടത് നീയാണ്.”

സാധാരണയായി യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ അധികം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത യുധിഷ്ഠിരൻ അന്ന് രഥം മുന്നോട്ടെടുത്തു.ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതീകമായ രാജാവ് തന്റെ അമ്മാവനോട് നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടാൻ പോകുകയായിരുന്നു.

ശല്യനും യുധിഷ്ഠിരനും തമ്മിലുള്ള പോര് അത്യന്തം ഭീകരമായിരുന്നു. ഇരുവരുടെയും അമ്പുകൾ ആകാശത്ത് തീപ്പൊരികളായി ഏറ്റുമുട്ടി. രഥധ്വജങ്ങൾ തകർന്നു വീണു. കുതിരകൾ നിലവിളിച്ചു.അവസാനം യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ ശക്തിയേറിയ ആയുധം പ്രയോഗിച്ചു.ആ ആയുധം ശല്യന്റെ നെഞ്ച് തുളച്ചുകയറി.മദ്രരാജാവ് രഥത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വീണു.കൗരവസേനയുടെ അവസാന സേനാധിപനും അങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടന്നു.

ശല്യന്റെ വീഴ്ചയോടെ കൗരവസേനയുടെ മനോധൈര്യം തകർന്നു. എന്നാൽ അപ്പോഴും ഒരാൾ മാത്രം പാണ്ഡവർക്ക് ഭീഷണിയായി അവിടെ യുദ്ധം തുടർന്നു,അശ്വത്ഥാമാവ്!

അശ്വത്ഥാമാവും അർജുനനും ഏറ്റുമുട്ടി. ദ്രോണാചാര്യരുടെ മരണത്തിന് ശേഷം അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ മനസ്സിൽ പാണ്ഡവരോടുള്ള പ്രതികാരം ശക്തമായിരുന്നു. അർജുനനോട് അദ്ദേഹം അതിശക്തമായ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ നടത്തി.ഈ യുദ്ധം ദീർഘനേരം നീണ്ടില്ലെങ്കിലും ഇരുവരുടെയും പ്രാവീണ്യം പ്രകടമാക്കിയ പോരാട്ടമായിരുന്നു.

അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കോപം യഥാർത്ഥത്തിൽ പാഞ്ചാലരോടായിരുന്നു.
കാരണം ദ്രോണാചാര്യരെ വധിച്ചത് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ആയിരുന്നു. അതിനാൽ അന്ന് അദ്ദേഹം പാഞ്ചാലസേനയ്ക്കെതിരെ ക്രൂരമായ ആക്രമണങ്ങൾ നടത്തി. നിരവധി പാഞ്ചാലയോദ്ധാക്കൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്പുകൾക്ക് ഇരയായി.

അതേസമയം മറ്റൊരു പ്രതിജ്ഞയും നിറവേറാനിരിക്കുകയായിരുന്നു.

ശകുനി!

ഈ മഹാവിനാശത്തിന്റെ വിത്ത് വിതച്ച മനുഷ്യൻ.
ഹസ്തിനാപുരസഭയിൽ നടന്ന ചതുരംഗക്കളി, ദ്രൗപദിയുടെ അപമാനം, പാണ്ഡവരുടെ വനവാസം—എല്ലാത്തിനും പിന്നിൽ നിന്ന ബുദ്ധി.
സഹദേവൻ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് ഒരു പ്രതിജ്ഞ എടുത്തിരുന്നു.

“ശകുനിയെ ഞാൻ കൊല്ലും.”

അന്ന് ആ സമയം വന്നു.സഹദേവന്റെ അമ്പുകൾ ശകുനിയുടെ പ്രതിരോധം തകർത്തു. ഒടുവിൽ അവൻ ശകുനിയെ വധിച്ചു. ശകുനിയുടെ മകനായ ഉലൂകനും കൊല്ലപ്പെട്ടു.അങ്ങനെ മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും കുപ്രസിദ്ധനായ ഗൂഢാലോചനക്കാരന്റെ കഥ അവസാനിച്ചു.

തന്റെ സർവ്വതും നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്ന് ദുര്യോധനൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ആനകളും കുതിരകളും ഉറ്റസുഹൃത്തുക്കളും അണികളും ഇല്ലാത്ത കൗരവരാജാവ്. മുറിവേറ്റ ശരീരവും തകർന്ന മനസ്സുമായി അദ്ദേഹം കുരുക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ നിന്നും ‘വൈശമ്പായന പൊയ്ക’ (ദ്വൈപായന ഹ്രദം) എന്ന ജലാശയത്തിന്റെ അരികിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. തന്റെ മായാശക്തിയാൽ ജലത്തെ സ്തംഭിപ്പിച്ച്, ആ തടാകത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ദുര്യോധനൻ ഇരുന്നു. ജലത്തിന്റെ തണുപ്പിൽ കിടക്കുമ്പോഴും അയാളുടെ നെഞ്ചിൽ പ്രതികാരത്തിന്റെ തീക്കനൽ എരിയുന്നുണ്ടായിരുന്നു.

ശ്രീകൃഷ്ണനോടൊപ്പം പാണ്ഡവർ തടാകക്കരയിലെത്തി. യുധിഷ്ഠിരൻ ദുര്യോധനനെ പരിഹസിച്ചുകൊണ്ട് വിളിച്ചു:

“ദുര്യോധനാ, ഒരു ക്ഷത്രിയനായി ജനിച്ചിട്ട് നീയിങ്ങനെ വെള്ളത്തിനടിയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നത് ഭീരുത്വമല്ലേ? പുറത്തുവരിക, ഞങ്ങളിലാരോടെങ്കിലും ഒരാളോട് യുദ്ധം ചെയ്യുക. നീ ജയിച്ചാൽ രാജ്യം നിനക്ക്.”

ഈ വെല്ലുവിളി ദുര്യോധനന്റെ ക്ഷത്രിയവീര്യത്തെ ഉണർത്തി. ചോരയൊലിക്കുന്ന ശരീരവുമായി ഗദയും കയ്യിലേന്തി ജലാശയത്തിൽ നിന്നും ദുര്യോധനൻ മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നുവന്നു.

തന്റെ തുല്യശക്തിയായ ഭീമനെയാണ് ദുര്യോധനൻ യുദ്ധത്തിനായി തിരഞ്ഞെടുത്തത്. ആ വനമധ്യത്തിൽ, ഭീമനും ദുര്യോധനനും തമ്മിലുള്ള ഭീകരമായ ഗദായുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഭാരതഭൂമി കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ ഗദായുദ്ധമായിരുന്നു അത്. രണ്ടുപേരും ബലരാമന്റെ ശിഷ്യന്മാർ. അടവുകളിലും കരുത്തിലും ഒപ്പത്തിനൊപ്പം.

മണിക്കൂറുകൾ നീണ്ട പോരാട്ടത്തിൽ ഭീമൻ പലപ്പോഴും തളർന്നു. ദുര്യോധനന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ ഭീമനെ പിടിച്ചുകുലുക്കി. ദുര്യോധനൻ കൂടുതൽ ശക്തനായി മുന്നേറുന്നത് കണ്ട് അർജ്ജുനൻ കൃഷ്ണനെ നോക്കി ചോദിച്ചു: “കൃഷ്ണാ, ഇതിനൊരു അവസാനമില്ലേ?”

കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “നേരായ വഴിയിൽ ദുര്യോധനനെ തോൽപ്പിക്കാൻ ഭീമന് കഴിയില്ല. ഭീമൻ തന്റെ പഴയ പ്രതിജ്ഞ ഓർക്കണം.” കൃഷ്ണൻ തന്റെ തുടയിൽ തട്ടിക്കൊണ്ട് അർജ്ജുനന് ആ രഹസ്യം കാട്ടിക്കൊടുത്തു. അർജ്ജുനൻ അത് ഭീമന് ആംഗ്യത്തിലൂടെ കൈമാറി.

ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപ വേളയിൽ “ദുര്യോധനാ, നിന്റെ ഈ തുടകൾ ഞാൻ അടിച്ചുതകർക്കും” എന്ന് ഭീമൻ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ ഓർമ്മവന്നു. ഗദായുദ്ധത്തിലെ നിയമപ്രകാരം നാഭിക്കടിയൽ പ്രഹരിക്കാൻ പാടില്ല. എന്നാൽ ദുര്യോധനനെ വീഴ്ത്താൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അതിരുകൾ ലംഘിക്കാൻ ഭീമൻ നിർബന്ധിതനായി.

ഭീമൻ വായുവിൽ ഉയർന്നുചാടി തന്റെ പൂർണ്ണശക്തിയുമെടുത്ത് ദുര്യോധനന്റെ തുടകളിൽ ആഞ്ഞടിച്ചു. ഭീകരമായ ഒരു ശബ്ദത്തോടെ ദുര്യോധനന്റെ തുടയെല്ലുകൾ പൊട്ടിയൊലിഞ്ഞു. കൗരവ ചക്രവർത്തി മണ്ണിലേക്ക് നിലംപതിച്ചു.ഭീമൻ ആക്രോശിച്ചുകൊണ്ട് ദുര്യോധനന്റെ തലയിൽ ചവിട്ടാൻ ആഞ്ഞടുത്തു. എന്നാൽ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമനെ തടഞ്ഞു. വീണുകിടക്കുന്ന ശത്രുവിനെ അനാദരിക്കരുതെന്ന് അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. അധർമ്മപരമായ ഈ ചതി കണ്ട് ബലരാമൻ ക്രുദ്ധനായി ഭീമനെ വധിക്കാൻ തുനിഞ്ഞെങ്കിലും കൃഷ്ണൻ ഇടപെട്ട് അദ്ദേഹത്തെ ശാന്തനാക്കി.

പാണ്ഡവർ വിജയശ്രീലാളിതരായി തങ്ങളുടെ പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. എന്നാൽ കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ മണ്ണിൽ, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, നരികളും കഴുകന്മാരും ചുറ്റും വട്ടമിട്ടു പറക്കുമ്പോൾ ദുര്യോധനൻ മരണത്തോട് മല്ലടിച്ചു കിടന്നു. ആ രാത്രിയിലാണ് അശ്വത്ഥാമാവും കൃപരും കൃതവർമ്മാവും അവിടെയെത്തുന്നത്.തങ്ങളുടെ രാജാവിന്റെ ഈ അവസ്ഥ കണ്ട് അശ്വത്ഥാമാവ് കോപത്താൽ ജ്വലിച്ചു. മരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ദുര്യോധനൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെ അവസാന സൈന്യാധിപനായി വാഴിച്ചു. പാണ്ഡവരെ വംശത്തോടെ ഒടുക്കുമെന്ന് അശ്വത്ഥാമാവ് ദുര്യോധനന് വാക്ക് നൽകി.

രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടിൽ അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതികാരത്തിന്റെ തീ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ദ്രോണന്റെ മകൻ ഇനിയും ആയുധം താഴെവെച്ചിരുന്നില്ല.
കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിന്റെ പതിനെട്ടാം ദിവസത്തെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ യുദ്ധം അവസാനിച്ചതായി എല്ലാവരും കരുതി.പക്ഷേ ആ രാത്രിയിൽ നടക്കാനിരുന്ന സംഭവം—പാണ്ഡവപാളയത്തിലെ കൂട്ടക്കൊല—മഹാഭാരതത്തിന്റെ അവസാന ദുഃഖഗാഥയായി മാറാനിരിക്കുകയായിരുന്നു.

അങ്ങനെ, രക്തം, പ്രതികാരം, പ്രതിജ്ഞ, അഹങ്കാരം എന്നിവ കൊണ്ട് എഴുതപ്പെട്ട കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിന്റെ പതിനെട്ടാം ദിവസം അവസാനിച്ചു. വിജയികളുണ്ടായിരുന്നു; പക്ഷേ സന്തോഷവാന്മാർ ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. കാരണം കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് ജയിച്ചത് ആരും അല്ല—നഷ്ടം മാത്രം.